Paddenstoelen uit eigen tuin: Karin kweekt ze op boomstammen

Wat heb je nodig om paddenstoelen op hout te kweken?

Waar de meeste groenten, fruit en kruiden zich in de moestuin of aan de boom zichtbaar ontwikkelen, gebeurt bij paddenstoelen juist bijna alles verborgen. Maandenlang lijkt er niets te gebeuren in zo'n boomstammetje, totdat er ineens shiitake of oesterzwammen verschijnen.

Paddenstoelen kweken op hout is verrassend eenvoudig. Je hebt slechts een paar verse stammetjes, een boormachine, broed en een schaduwrijke plek in de tuin nodig. Zelfs op een balkon kun je aan de slag, zolang er voldoende schaduw en vocht is.

Daarnaast is het ook een duurzame manier van eigen voedsel produceren. Alle champignons uit de supermarkt worden gekweekt op turf. Turfwinning zorgt voor schade aan kwetsbare natuurgebieden en stoot veel CO₂ uit. Wie thuis paddenstoelen kweekt op hout (of op koffiedik), gebruikt juist een natuurlijk restproduct: snoeihout of stammen van gekapte bomen.

Een extra voordeel is dat je schaduwplekken in de tuin nuttig kunt gebruiken. Waar groenten vaak zon nodig hebben, voelen eetbare paddenstoelen zich juist thuis op vochtige, donkere plekken. Een hoekje achter in de tuin dat altijd wat vergeten bleef, kan zo veranderen in een mini-paddenstoelenbos.

Ook leuk: een met broed ingeënt stammetje blijft vaak meerdere jaren produceren zonder dat je veel hoeft te doen. En eerlijk is eerlijk, een stapel met stammen vol shiitake ziet er ook gewoon prachtig uit.

Hoe groeit een paddenstoel?

Om succesvol paddenstoelen te kweken, helpt het als je een beetje begrijpt hoe paddenstoelen leven en groeien. Wat wij meestal 'de paddenstoel' noemen, is eigenlijk alleen het zichtbare deel: het vruchtlichaam. Een beetje zoals een appel aan een boom.

De meeste eetbare paddenstoelen bestaan uit een steel, een hoedje en lamellen aan de onderkant van de hoed. In die lamellen zitten piepkleine sporen. Die worden verspreid door de wind of door insecten en kunnen ergens anders weer uitgroeien.

Uit zo'n spoor ontstaat eerst een netwerk van dunne witte draadjes. Dat netwerk heet mycelium. Je kunt het zien als het ondergrondse lichaam van de paddenstoel. Het mycelium groeit langzaam verder door hout of bodem en vertakt zich steeds meer.

Pas als de omstandigheden goed zijn (genoeg vocht, de juiste temperatuur en voldoende voeding), ontstaan er kleine knobbeltjes waar uiteindelijk paddenstoelen uit groeien.

Hoe lang duurt het voordat je kunt oogsten?

In de natuur helpen paddenstoelen bij het afbreken van dood hout. Daarom groeien veel eetbare soorten uitstekend op boomstammetjes. Door een vers stuk hout te enten met paddenstoelenbroed geef je precies die ene soort paddenstoel een voorsprong. Je 'zaait' als het ware het juiste mycelium in de stam.

Dat enten gebeurt vaak met houten deuveltjes (plugs) die helemaal doorgroeid zijn met mycelium. Die plugs sla je in geboorde gaten in de stam. Daarna begint het wachten. Het mycelium groeit langzaam door het hout heen en vormt daar een uitgebreid netwerk. In deze periode heeft het stammetje vooral geduld, vocht en schaduw nodig.

Hoe snel de stam doorgroeid raakt, hangt af van de houtsoort, de dikte van de stam en natuurlijk van de paddenstoelensoort. Meestal duurt het minstens een jaar voordat je de eerste oogst kunt verwachten, soms zelfs twee jaar. Aan de buitenkant lijkt er in die periode weinig te gebeuren, maar vanbinnen is het mycelium druk bezig de hele stam te koloniseren.

Is een stam eenmaal goed doorgroeid, dan kun je vaak jarenlang oogsten. Reken gemiddeld op drie tot vijf jaar plezier van één stam. Vooral shiitake op inlandse eik kan ontzettend lang productief blijven. Zelf heb ik oesterzwammen geënt op esdoornhout, een houtsoort die relatief snel verteert, en zelfs daarvan oogst ik nu al twee jaar met veel plezier.

Paddenstoelen kweken op hout: tips voor een goede start

Wanneer kun je beginnen met paddenstoelen kweken?

Herfst en winter zijn eigenlijk de perfecte seizoenen om met paddenstoelenkweek te beginnen. Er wordt volop gesnoeid en bomen worden gekapt.

Hoe kom ik aan entmateriaal?

Dit vind je eenvoudig online. Zelf kwam ik onder andere terecht bij Sjoerds Shiitake, Paddenstoelenman en Groene Takken.

Welk hout is geschikt voor paddenstoelen kweken?

Het hout moet vers zijn, omdat oud of dood hout vaak al vol zit met andere schimmels die jouw paddenstoelenbroed verdringen. Tegelijkertijd wil je ook weer niet té vers hout gebruiken. Direct na het kappen bevat een boom nog natuurlijke afweerstoffen waar het mycelium niet zo blij van wordt.

Daarom is het slim om stammen eerst even te laten rusten. Een handige vuistregel: ent je stammen ergens tussen acht weken en vier maanden na het snoeien of kappen.

Hoe kom ik aan dat hout?

Wie snoeit, heeft soms al perfect materiaal uit eigen tuin. De ideale stammetjes zijn ongeveer 1 meter lang en tussen de 10 en 20 centimeter dik. Dunne takken drogen meestal te snel uit, hele dikke stammen zijn loodzwaar en minder handig om te verplaatsen.

Zelf vraag ik meestal in januari een boomverzorger uit de buurt om een paar mooie stammetjes. Natuurbeheerders kunnen je soms ook helpen. Rond Pasen ga ik dan aan de slag met enten. Dat ritme werkt hier prima.

Hoe verzorg je een stam met paddenstoelen?

Na het enten is vocht ontzettend belangrijk. Vooral in de eerste weken wil je voorkomen dat de stammen uitdrogen. Afgelopen april was het bijvoorbeeld wekenlang droog en stond ik regelmatig met de tuinslang mijn stammen water te geven.

Gelukkig hoeft dat niet eindeloos. Zodra het mycelium eenmaal goed op gang komt, kun je het meestal grotendeels aan de natuur overlaten.

Sommige kwekers dompelen hun stammen af en toe onder in water om sneller paddenstoelen te krijgen of een nieuwe groeigolf op gang te brengen. Eerlijk gezegd ben ik daar zelf iets te lui voor. Mijn stammen staan gewoon rustig in de schaduw en doen hun eigen ding, en dat gaat goed.

Wanneer kun je de paddenstoelen oogsten?

Het loont om regelmatig even bij je stammen te gaan kijken. Paddenstoelen groeien namelijk verrassend snel. Soms verschijnen ze binnen een paar dagen en verdwijnen ze net zo snel weer.

Bovendien zijn niet alleen wij dol op verse paddenstoelen. Ook slakken, muizen en andere dieren weten jouw stammen feilloos te vinden. Wie te lang wacht met oogsten, ontdekt soms dat er vooral nog aangegeten restjes over zijn. Even een rondje maken langs je stammen hoort er dus een beetje bij.

Welke paddenstoelen kun je op hout kweken?

Wie begint met paddenstoelen kweken, kan het beste kiezen voor soorten die sterk, betrouwbaar en toegankelijk zijn in de keuken. Shiitake en oesterzwammen zijn waarschijnlijk de populairste soorten voor houtteelt.

Shiitake groeit vooral goed op eikenhout, maar ook op beuk en berk. Ook oesterzwammen zijn ideaal voor beginners. Ze groeien snel en zijn minder kieskeurig qua houtsoort. Vooral populier, esdoorn en beuk zijn geschikt.

Oesterzwammen en shiitake zijn bovendien eenvoudig te herkennen, wat prettig is als je nog weinig ervaring hebt met eetbare paddenstoelen. Wie iets avontuurlijker wil zijn, kan ook voor bijvoorbeeld boskip of pruikzwam kiezen.

Waar vind ik nog meer informatie?

Voor wie zich echt wil verdiepen in de wereld van de paddenstoelenteelt, en de oogsten wil vergroten, is het boek Zelf eetbare paddenstoelen kweken van Magdalena Wurth en Moritz Wilden een aanrader. Het staat vol praktische uitleg en achtergrondinformatie.