Zelf zaad winnen: zaden oogsten, schonen en bewaren

Wanneer oogst je zaad?

September is een klassiek zaad-oogstmoment, maar ook in augustus en oktober kun je prima zaad winnen. Het hangt vooral af van de plant: zaad is meestal zo'n twee maanden na de bloei rijp. "Oogst het zaad liefst vlak voordat de plant het zelf zou laten vallen. De zaden zijn dan het rijpst en hebben een goede kiemkracht", zegt zadenkweker Brenda Gruppen.

Kijk daarom regelmatig naar de zaaddozen, peulen of uitgebloeide bloemhoofden. Vaak worden ze bruin en voelen ze droog en knisperig aan. Bij bijvoorbeeld juffertje-in-het-groen, klaproos en bolpapaver gaan de zaaddoosjes iets openstaan als het zaad rijp is.

Oogst altijd op een droge dag, het liefst in de middag als de ochtenddauw is verdampt. Droog geoogst zaad bewaar je namelijk veel beter.

Zaden oogsten

Kies een mooie, droge dag, zodat de planten droog zijn. Schrijf eerst de naam van de plant op een zakje, want straks weet je niet meer welk zaad van welke plant komt.

Pluk dan de rijpe, droge zaaddozen en doe ze in het zakje. Oogst niet alles: laat ook een deel aan de plant zitten. Zo kunnen planten zich vanzelf uitzaaien. Bovendien bieden zaaddozen in de winter schuilplaatsen aan insecten en voedsel aan vogels, en geven ze een mooi wintersilhouet.

Laat de geoogste zaaddozen daarna 2 tot 3 weken nadrogen in een platte bak, met een stuk papier of een theedoek op de bodem. Of doe ze in een grote papieren zak. Dat neemt eventueel vocht op en geeft kleine beestjes de kans eruit te kruipen. Daarna kun je de zaden uit de dozen schudden of pellen.

Video: zaden oogsten, schonen en bewaren

Het oogsten, schonen en bewaren van zaad is eenvoudiger dan je denkt. Gerard van Buiten van de Botanische Tuinen Utrecht oogst in de video hieronder zaad van de eenjarige Hibiscus cannabinus en laat zien hoe je het schoont en bewaart.

Zaden schonen

Goed gedroogd zaad maak je veel makkelijker schoon. Schonen betekent dat je alleen het zaad overhoudt en de vliesjes (het kaf) verwijdert.

• Gooi de zaaddozen in een bak; vaak springen de eerste zaden er al uit.
• Breek de dozen open met een stamper of een stuk hout en wrijf ze fijn, zodat de rest van het zaad vrijkomt. Leg de grove rommel apart.
• Zeef het zaad met zeefjes in verschillende maten (gewone keukenzeven werken prima). Leg je een paar zeven van grof naar fijn boven elkaar, dan blijft het grove kaf boven, ligt het zaad in het midden, en valt het fijne kaf naar onderen.
• Kaf dat even groot is als het zaad krijg je er met de zeef niet uit. Doe het zaad dan op een stofblik en schud en blaas voorzichtig: het lichte kaf waait weg, het zwaardere zaad blijft liggen. Blaas bij heel fijn zaad zachtjes, anders blaas je het zaad mee.

Brenda Gruppen: "Het is niet erg als er nog wat kaf tussen het zaad blijft zitten. Je kunt dat gewoon meezaaien; het verteert vanzelf."

Zaden bewaren

Doe het goed gedroogde zaad in een papieren zakje en schrijf er de naam van de plant en eventueel het oogstjaar op. Brenda gebruikt hiervoor bijvoorbeeld papieren loonzakjes, maar een koffiefilterzakje werkt ook prima. Je kunt heel gemakkelijk zelf zaadzakjes maken.

Bewaar de zaden droog, donker, koel en vorstvrij, liefst op een plek waar de temperatuur zo gelijkmatig mogelijk blijft. Zo blijven ze het langst kiemkrachtig. Tip van Gerard van Buiten: bewaar de zakjes in een afgesloten plastic (diepvries)doosje met een zakje silicagel, dat het vocht opneemt.

Zelf geoogste zaden kunnen heel goed kiemen: ze zijn vers en als je zaad van gezonde planten op het juiste moment oogst, heb je goed uitgangsmateriaal voor het volgende seizoen.

Dit werkt prima voor eenjarigen én voor veel vaste planten.

Groentezaden oogsten

Ook van veel groenten kun je zelf zaad winnen. Moestuinier, spreker en groenschrijver Robbert Lauret laat zien hoe je zaden oogst van onder meer tomaat, komkommer, aubergine, paprika, bonen en sla.

Lees: Groentezaden oogsten: zo doe je dat

Koop zaden

Koop je liever zaden? Bij Groei & Bloei kun je vele soorten zaad bestellen.