Spontane planten: kijk eens wat er vanzelf in je tuin groeit

Waarom inheemse planten zo waardevol zijn

Inheemse, of wilde, planten zijn planten die al eeuwen ergens lokaal groeien. Ze hebben zich in al die jaren aangepast aan de lokale bodem, de lokale wilde dieren en het lokale klimaat.

Waarom zou je ze in de tuin willen?

Ze vergen nauwelijks onderhoud. Ze overleven immers het beste op de plekken waar ze spontaan opkomen, zelfs in een heter klimaat of extreem natte periodes. Ze zijn sterker dan cultivars en kunnen droogte, kou of vocht beter aan.

Daarnaast zijn ze van groot belang om lokale, inheemse insecten en vogels te voeden. Ze dienen als waardplant voor larven en rupsen, die ervan eten om te kunnen verpoppen, en als drachtplant – nectarplant – voor bijen, vlinders en andere bestuivers die voedsel zoeken. Daarna geven ze zaden of bessen waar vogels en kleine zoogdieren van eten.

Sommige dieren zijn heel specifiek van één plant afhankelijk, andere dieren overleven met een wat breder palet. Helaas hebben veel wilde dieren enorm te lijden en zijn ze in aantallen schrikbarend achteruitgegaan in vrij korte tijd.

Als tuinier voel ik me verantwoordelijk en zet ik dus waar het kan en past inheemse planten neer, of ik gedoog ze op plekken waar ze spontaan zijn opgekomen. Bij mij staan zo bijvoorbeeld stinkende gouwe, moederkruid en vingerhoedskruid al weken te floreren en insecten te lokken.

Onze eigen ‘wilde’ natuur

IVN Natuureducatie zegt: “Inheemse natuur is onze wilde natuur. Daarmee zijn onze lokale planten en dieren net zo bijzonder als de soorten in het Braziliaanse regenwoud of op de Afrikaanse savanne. Ze zijn het waard om te beschermen. Plant je lokale inheemse planten in je tuin, dan help je mee om onze biodiversiteit te herstellen.”

Wat moet je weten als je met inheemse planten wilt gaan tuinieren? Tuinieren met louter inheemse planten biedt veelal een extra uitdaging: ze zijn kritisch op de plek waar ze staan.

Is de bodem of de locatie niet naar hun zin, dan verhuizen ze door zich uit te zaaien naar een andere plek, of ze verdwijnen gewoonweg.

Dan heb je nog een aantal inheemse planten die vooral een eerste jaar op een net omgewoelde tuin floreren, zoals de klaproos, die echter binnen twee jaar zowat verdwijnt, omdat het een pioniersplant is.

Die pioniers komen als eerste en plaveien als het ware de weg voor een volgende generatie inheemse planten. Dat zijn dan vaak de blijvertjes. Daarom is het slim om te onderzoeken: wat groeit er sowieso al in mijn tuin of nabije omgeving aan inheems spul?

Ook leuk: zet een ‘spontane speciekuip’ vol gewone tuinaarde neer en onderzoek eens wat daar opkomt.

Je hebt ze al, gratis

Het geestige van inheemse planten is: je hebt er waarschijnlijk al heel wat in je tuin of tussen je voegen groeien. Veel planten die eerder bekendstonden als ‘onkruid’ zijn gewoon die inheemse planten. Denk aan madeliefjes, paardenbloemen en klaver.

Ik pleit ervoor om eens te kijken wat er zoal opkomt in je tuin en met een app als ObsIdentify te kijken welke soort je te pakken hebt en er vervolgens wat over op te zoeken. Met deze app kun je bioblitzen: je telt planten en dieren in je tuin, en helpt zo de wetenschap.

Zodra je de Latijnse naam weet, kun je verder zoeken op de gigantische Engelstalige website Plants For A Future. Vind bijvoorbeeld uit wat er eetbaar is aan de plant, wat zijn voorkeursstandplaats is of wat voor medicinale werking de plant heeft. En andere wetenswaardigheden.

Ook op Flora van Nederland en de Nationale Databank Flora en Fauna, vind je heel wat informatie. Als je eenmaal in de wereld van de inheemse planten duikt, verzeker ik je: je gaat anders kijken naar al het groen dat je dagelijks passeert.

Zo kom je aan wilde, inheemse planten

Shop in je tuin en berm of park om de hoek

Je noemde het misschien onkruid, maar speur eens goed: wat staat er al?

Zaai zelf

Bijvoorbeeld met zaden van De Bolster of Cruydt-Hoeck, of met zaden uit eigen tuin. Ruilen met andere tuiniers is ook een goeie. Vanaf nu beginnen de wilde planten zaden te geven en kun je ze meteen in de vollegrond zaaien, want zo doet de natuur dat immers ook.

Snuffel bij kwekers van inheems plantgoed

Bijvoorbeeld bij:

• Kwekerij Flora voor Fauna, Kortenhoef
• Alies Natuurlijk, Amsterdam
• Cruydt-Hoeck, Nijeberkoop
• BuitenKweek, Delft
• Kwekerij Inhemia, Haarsteeg
• Kwekerij Ninabel, Boerakker
• Noorderbloemen, Amsterdam
• Stephanie Stekt, Tilburg

Kies liefst altijd voor duurzaam, zonder gif of kunstmest gezaaid en opgekweekt, of zelfs biologisch gecertificeerd gekweekt: gegarandeerd gifvrij.

Mijn top 10 inheemse planten

Ik heb vele favoriete inheemse planten. NRC belde me of ik een top tien wilde maken. Eigenlijk niet te doen, maar ik besloot te kiezen voor planten waarvan ik vind dat er best wat meer zouden mogen zijn en omdat ze samen een mooi geheel vormen.

Je zou er een tuintje of border mee kunnen inrichten. Ze gaan de hoogte in, over de bodem, tegen de schutting. Bovendien bloeien ze mooi, zijn ze redelijk honkvast, geven ze zaden, bessen, nectar, stuifmeel of andere geneugten voor mens en dier.

En allemaal bieden ze een schouwspel wat betreft vlinder- en bijenbezoek en hebben ze een leuk weetje of zelfs een sociaal aspect. Het zijn vaste planten, of planten die zichzelf aardig handhaven door uit te zaaien of uit te dijen – waarna ze uit te delen zijn. En sommige bevatten eetbare componenten voor de mens.

En ja, ik weet het, iedereen zou om allerlei redenen een andere top tien samenstellen. Dat mág. Maar dit is de mijne. Ik bedacht: zou ik gelukkig zijn als ik alleen deze tien in de tuin had? Het antwoord is ja. En stiekem weet ik: er komt spontaan toch wel weer meer aanwaaien.

Mijn lijstje:

1. Paardenbloem
   Symbool voor het kleurrijke gazon, magisch, want je mag een wens doen bij het wegblazen van de pluizenbol. Blad en wortel van paardenbloem zijn superfood. De bloem voedt vele insecten en heel wat vlinders, er bestaan vele verschillende soorten, vroeg- en laatbloeiend. Bovendien is de paardenbloem bedreigd.
    

2. Dovenetel
   Hommelparadijs met witte, gele en paarse bloemen.
    

3. Dagkoekoeksbloem
   Ik word vrolijk van deze plant en de leuke roze bloemetjes. Bloeit al in april en kan doorgaan tot in de winter, zeker met die zachte winters van nu. Er is ook een witte nachtkoekoeksbloem en een echte koekoeksbloem, aan waterkanten.
    

4. Ooievaarsbek
   Ooievaarsbek kent talloze soorten. In mijn tuin staan er al meerdere, zoals de wintergroene glanzige ooievaarsbek, het merkwaardig ruikende robertskruid en in het gras de kleine en de zachte ooievaarsbek. Allemaal trekkers van hommels, bijen en vlinders.
    

5. Kaasjeskruid
   Groot kaasjeskruid en muskuskaasjeskruid zijn het inheemse zusje van de mediterrane stokroos.
    

6. Verbascum
   Verbascum is geweldig. Zwarte toorts en keizerskaars bieden bloemen voor bijen en later zaden voor mezen. De keizerskaars heeft geweldige viltige knuffelbladeren en kan majestueuze vormen aannemen van twee meter hoog, of meer.
    

7. Vingerhoedskruid
   Witte en roze feeërieke bloemen met in- en uitvliegende hommels: goud! Zaden van vingerhoedskruid uitstrooien zorgt voor magistraal geritsel.
    

8. Vlier
   Mijn favoriete inheemse boom: witte geurige schermbloemen en daarna bessen.
    

9. Wilde venkel
   Gaat de hoogte en de breedte in, is misschien niet strikt inheems, want ooit uit mediterrane streken hierheen geslopen. Maar wilde venkel: wat een feest in de zomer op de schermbloemen vol gezoem. Bovendien kun je hier de koninginnenpage op treffen. Bloemen, blaadjes en zaden voor een winter lang lekkere thee en baksels.
    

10. Klimop
    Klimmer en kruiper, late bloei vol vlinders en bijen en vroege bessen voor merels. Nest- en schuilgelegenheid voor vogels. Niet te veel snoeien dus, die Hedera.
     

11. Kaardenbol (oké, nog een extra)
    Is ook een geweldige lieveling, biedt bloei voor insecten en zaden voor vogels, en een prachtig silhouet in de winter. Kaardenbol staat op nummer 11, en staat symbool voor zeker vijftig andere inheemse toppers.

Plantentips van twee inheemse kwekers

Inheemse planten zaaien 

Kweker Marijke Akerboom kweekt inheemse planten op haar kwekerij Ninabel in het Groningse Boerakker. Haar kennis van wilde planten en insecten gebruikt ze ook voor het geven van lezingen en het schrijven van artikelen. En natuurlijk in haar eigen tuin, waar het krioelt van het leven.

Voor Groei & Bloei schrijft ze over het zaaien van inheemse planten. Zin zelf aan de slag te gaan? Lees haar verhaal over inheemse klavertjes, echte koekoeksbloem of inheemse geraniums.